หลังดื่มเครื่องดื่มหรือรับประทานอาหารเสร็จ หลายคนอาจมองว่าแก้ว กล่อง หรือช้อนพลาสติกยังอยู่ในสภาพดี จึงล้างเก็บไว้เพื่อนำกลับมาใช้ใหม่ เพราะรู้สึกว่าเสียดายหากต้องทิ้งหลังจากใช้เพียงครั้งเดียว
แต่คำถามคือ ถ้าล้างสะอาดแล้ว สามารถนำกลับมาใช้ใส่อาหารหรือเครื่องดื่มซ้ำได้หรือไม่?
คำตอบต้องพิจารณาว่า ผลิตภัณฑ์นั้นถูกออกแบบมาเพื่อการใช้งานแบบใด เพราะบรรจุภัณฑ์พลาสติกจำนวนมากที่ใช้ตามร้านอาหาร ร้านเครื่องดื่ม หรือบริการ Take Away เป็นผลิตภัณฑ์ประเภท Single-use ซึ่งไม่ได้ออกแบบมาเพื่อผ่านกระบวนการใช้ ล้าง และนำกลับมาใช้ซ้ำหลายรอบเหมือนภาชนะประเภท Reusable
แล้วเหตุผลอะไรที่ทำให้เราไม่ควรนำบรรจุภัณฑ์เหล่านี้กลับมาใช้ซ้ำ?
1. บรรจุภัณฑ์ Single-use ไม่ได้ออกแบบมาสำหรับการใช้ซ้ำหลายรอบ
ผลิตภัณฑ์ประเภท Single-use และ Reusable มีวัตถุประสงค์ในการออกแบบแตกต่างกัน
บรรจุภัณฑ์ Single-use ถูกออกแบบให้เหมาะกับการใช้งานตามเงื่อนไขที่กำหนด เช่น ประเภทอาหาร อุณหภูมิ และระยะเวลาที่สัมผัสอาหาร ขณะที่ผลิตภัณฑ์ Reusable จะคำนึงถึงการใช้งานและการทำความสะอาดซ้ำหลายรอบด้วย
ดังนั้น การที่แก้ว กล่อง หรือช้อนยังดูแข็งแรงหลังใช้งานครั้งแรก ไม่ได้หมายความว่าผลิตภัณฑ์นั้นเหมาะสำหรับการนำกลับมาใช้สัมผัสอาหารซ้ำหลายครั้ง
โดยเฉพาะเมื่อนำไปใช้งานในสภาวะที่ต่างจากเดิม เช่น นำแก้วสำหรับเครื่องดื่มเย็นไปใส่เครื่องดื่มร้อน หรือนำกล่องอาหารเข้าไมโครเวฟ ทั้งที่ผลิตภัณฑ์ไม่ได้ระบุว่าเหมาะกับการใช้งานดังกล่าว
2. พื้นผิวอาจเกิดรอยและเสื่อมสภาพจากการใช้งาน
หลังผ่านการใช้งาน สภาพของบรรจุภัณฑ์อาจเปลี่ยนแปลงไป แม้จะยังมองเห็นไม่ชัดจากภายนอก ช้อนพลาสติกอาจเกิดรอยจากการตักหรือขูดอาหาร กล่องอาจเกิดรอยจากช้อนและส้อม ส่วนแก้วอาจถูกบีบจนเสียรูปหรือเกิดรอยจากการล้าง เมื่อพื้นผิวเกิดรอย โดยเฉพาะร่องขนาดเล็ก คราบอาหารหรือสิ่งสกปรกอาจติดอยู่ในบริเวณที่ทำความสะอาดได้ยากกว่าเดิม
นอกจากนี้ การขัดล้างแรง การใช้น้ำร้อน หรือการนำผลิตภัณฑ์ไปสัมผัสอุณหภูมิที่ไม่เหมาะสม ยังอาจทำให้ผลิตภัณฑ์เสียรูปหรือเสื่อมสภาพได้
3. ล้างแล้วดูสะอาด ไม่ได้หมายความว่าสะอาดทุกจุด
ความสะอาดของภาชนะสัมผัสอาหารไม่สามารถประเมินจากสายตาเพียงอย่างเดียว กล่องอาหารมีทั้งมุม ร่อง และขอบฝาที่อาจมีคราบอาหารหรือไขมันตกค้าง แก้วพลาสติกมีบริเวณปากแก้วที่สัมผัสกับปากโดยตรง ส่วนช้อนก็อาจมีรอยขีดข่วนจากการใช้งาน
หากทำความสะอาดหรือทำให้แห้งไม่ทั่วถึง อาจเพิ่มโอกาสในการปนเปื้อนระหว่างการจัดเก็บและการนำกลับมาใช้ครั้งต่อไป
ดังนั้น หากต้องการภาชนะสำหรับใช้งานหลายครั้ง ควรเลือกผลิตภัณฑ์ประเภท Reusable ที่ออกแบบมาเพื่อรองรับการทำความสะอาดและการใช้งานซ้ำ ตั้งแต่ต้น
4. พลาสติกแต่ละชนิดมีคุณสมบัติไม่เหมือนกัน
คำว่า “พลาสติก” ไม่ได้หมายถึงวัสดุเพียงชนิดเดียว บรรจุภัณฑ์อาหารสามารถผลิตจากพลาสติกหลายประเภท ซึ่งแต่ละชนิดมีคุณสมบัติและข้อจำกัดแตกต่างกัน
ตัวอย่างที่พบได้บ่อย ได้แก่
- PET (Polyethylene Terephthalate) มักพบในแก้วเครื่องดื่มเย็น ฝาใส และบรรจุภัณฑ์ที่ต้องการความใส
- PP (Polypropylene) นิยมนำมาผลิตกล่อง ชาม แก้ว หรืออุปกรณ์รับประทานอาหาร และมีคุณสมบัติด้านความทนความร้อนแตกต่างจาก PET
อย่างไรก็ตาม การรู้ว่าผลิตภัณฑ์ทำจาก PP หรือ PET เพียงอย่างเดียว ยังไม่ควรใช้ตัดสินว่าผลิตภัณฑ์นั้นสามารถนำเข้าไมโครเวฟ ใส่อาหารร้อน หรือใช้ซ้ำได้ เพราะยังต้องพิจารณา การออกแบบของผลิตภัณฑ์และคำแนะนำจากผู้ผลิต ประกอบด้วย
ช้อน กล่อง และแก้วพลาสติก ต้องระวังอะไรบ้าง?
บรรจุภัณฑ์แต่ละประเภทมีลักษณะการใช้งานต่างกัน จุดที่ควรระวังจึงแตกต่างกันไป
ช้อนพลาสติก
- ช้อนสัมผัสทั้งอาหารและปากโดยตรง และระหว่างการใช้งานอาจเกิดรอยจากการตัก ขูด หรือแรงกด หากเป็นช้อนประเภทใช้ครั้งเดียว จึงไม่ควรนำมาล้างเพื่อใช้ซ้ำหลายรอบเหมือนช้อนที่ออกแบบมาสำหรับการใช้ซ้ำ
กล่องพลาสติก
- กล่องอาหารต้องสัมผัสทั้งคราบมัน น้ำซอส และอาหารหลายประเภท อีกทั้งยังมีมุม ร่อง และบริเวณขอบฝาที่ต้องทำความสะอาด อีกเรื่องที่ต้องระวังคือ การนำเข้าไมโครเวฟ ไม่ควรพิจารณาเพียงว่าเป็นกล่องพลาสติกชนิดใด แต่ควรตรวจสอบว่าผลิตภัณฑ์นั้นระบุหรือได้รับการออกแบบให้สามารถใช้กับไมโครเวฟได้หรือไม่
แก้วพลาสติก
- แก้วพลาสติกควรใช้กับเครื่องดื่มและช่วงอุณหภูมิที่เหมาะกับผลิตภัณฑ์ เช่น แก้วที่ออกแบบสำหรับเครื่องดื่มเย็น ไม่ควรนำไปใส่เครื่องดื่มร้อนโดยอัตโนมัติ นอกจากนี้ บริเวณปากแก้วยังเป็นจุดที่สัมผัสกับปากโดยตรง จึงต้องคำนึงถึงสุขลักษณะหากมีการนำกลับมาใช้งาน
ตัวเลขใต้บรรจุภัณฑ์ บอกว่าใช้ซ้ำได้หรือไม่?
หลายคนอาจเคยเห็นตัวเลขกำกับชนิดพลาสติก เช่น
#1 – PET หรือ PETE
#5 – PP
ตัวเลขเหล่านี้เป็น Resin Identification Code ที่ใช้ช่วยระบุประเภทของพลาสติก ไม่ใช่ตัวเลขที่กำหนดว่าสามารถใช้ผลิตภัณฑ์ได้กี่ครั้ง
ดังนั้น ไม่ควรตีความว่า เลข 1 หมายถึงใช้ได้ครั้งเดียว หรือเลข 5 หมายถึงสามารถใช้ซ้ำได้ไม่จำกัด การนำผลิตภัณฑ์ไปใช้งานควรพิจารณาวัตถุประสงค์ของผลิตภัณฑ์และคำแนะนำจากผู้ผลิตเป็นหลัก
Food Grade หมายความว่าใช้ซ้ำได้หรือไม่?
Food Grade กับ Reusable เป็นคนละเรื่องกัน
คำว่า Food Grade เกี่ยวข้องกับความเหมาะสมของวัสดุหรือผลิตภัณฑ์สำหรับการสัมผัสอาหารภายใต้เงื่อนไขที่กำหนด แต่ไม่ได้หมายความโดยอัตโนมัติว่า ผลิตภัณฑ์นั้นสามารถล้างและนำกลับมาใช้ซ้ำได้หลายครั้ง
บรรจุภัณฑ์ Single-use ที่ใช้สัมผัสอาหารก็ต้องคำนึงถึงความเหมาะสมและข้อกำหนดด้านวัสดุสัมผัสอาหารเช่นเดียวกัน
ดังนั้น นอกจากถามว่า “ผลิตภัณฑ์นี้เหมาะสำหรับสัมผัสอาหารหรือไม่?” ควรดูต่อด้วยว่า “ผลิตภัณฑ์นี้ออกแบบมาให้ใช้งานอย่างไร?”
ใช้เสร็จแล้ว ควรจัดการอย่างไร?
การไม่แนะนำให้นำบรรจุภัณฑ์ Single-use กลับมาใช้สัมผัสอาหารซ้ำ ไม่ได้หมายความว่าจะต้องทิ้งรวมกับขยะทั่วไปทันที
หลังใช้งานสามารถเริ่มต้นง่าย ๆ ด้วยการ เทเศษอาหารหรือเครื่องดื่มออก แยกบรรจุภัณฑ์ออกจากขยะอื่น ทำความสะอาดตามความเหมาะสม และคัดแยกตามประเภทวัสดุ เพื่อเพิ่มโอกาสในการเข้าสู่กระบวนการรีไซเคิล
อย่างไรก็ตาม บรรจุภัณฑ์จะสามารถรีไซเคิลได้จริงหรือไม่ ยังขึ้นอยู่กับชนิดวัสดุ สภาพหลังใช้งาน การปนเปื้อน และระบบรับรีไซเคิลในแต่ละพื้นที่
จึงควรคิดตั้งแต่ต้นว่า เลือกให้เหมาะ ใช้ให้คุ้ม และจัดการหลังใช้งานให้ถูกวิธี
สรุป
เหตุผลที่ไม่ควรนำช้อน กล่อง และแก้วพลาสติกแบบใช้แล้วทิ้งกลับมาใช้ซ้ำ ไม่ใช่เพราะ “พลาสติกทุกชนิดอันตรายเมื่อใช้ครั้งที่สอง” แต่เพราะผลิตภัณฑ์ประเภท Single-use ไม่ได้ถูกออกแบบให้รองรับการใช้งานและการทำความสะอาดซ้ำหลายรอบเหมือนผลิตภัณฑ์ Reusable
หลังใช้งาน ผลิตภัณฑ์ยังอาจเกิดรอย เสียรูป หรือมีบริเวณที่ทำความสะอาดได้ยาก รวมถึงอาจถูกนำไปใช้งานภายใต้เงื่อนไขด้านอุณหภูมิที่ไม่เหมาะสม
หลักง่าย ๆ ที่ควรจำคือ
เลือกบรรจุภัณฑ์ให้เหมาะกับอาหาร → ใช้ตามวัตถุประสงค์ → หากเป็น Single-use ไม่ควรนำกลับมาใช้สัมผัสอาหารซ้ำ → คัดแยกและจัดการหลังใช้งานอย่างเหมาะสม
แหล่งอ้างอิงข้อมูล
ข้อมูลที่ 1 จาก : สำนักสุขาภิบาลอาหารและน้ำ กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข
เรื่อง : คู่มือ หลักสูตรการสุขาภิบาลอาหาร
ลิงก์ : https://foodsan.anamai.moph.go.th/th/handbook/5803#wow-book/
ข้อมูลที่ 2 จาก : มาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม
เรื่อง : มอก. 2493 เล่ม 2-2556 ภาชนะพลาสติกบรรจุอาหารสำหรับเตาไมโครเวฟ เล่ม 2 สำหรับการอุ่นครั้งเดียว
ลิงก์ : https://www3.tisi.go.th/hscode/hscode_view.asp?id=136
